Trong dạy học Ngữ văn ở trường trung học phổ thông, viết bài văn nghị luận văn học là một trong những yêu cầu quan trọng nhằm phát triển năng lực ngôn ngữ, tư duy và khả năng cảm thụ văn học của học sinh. Trong đó, mở bài tuy là phần mở đầu nhưng có vai trò định hướng vấn đề nghị luận, tạo sự hấp dẫn và thể hiện cách tiếp cận của người viết đối với tác phẩm.
Thực tế cho thấy, nhiều học sinh còn lúng túng khi viết mở bài: diễn đạt dài dòng, dẫn dắt thiếu tự nhiên, chưa xác định đúng trọng tâm hoặc phụ thuộc vào những đoạn văn mẫu có sẵn. Vì vậy, việc hướng dẫn học sinh rèn luyện kĩ năng viết mở bài theo quy trình cụ thể, kết hợp ứng dụng công nghệ số, là một giải pháp thiết thực nhằm nâng cao hiệu quả dạy học Ngữ văn.
1. Hướng dẫn học sinh nắm vững các cách viết mở bài
Một mở bài tốt cần giới thiệu được tác giả, tác phẩm hoặc đối tượng nghị luận; dẫn dắt hợp lí và nêu rõ vấn đề cần bàn luận. Giáo viên có thể hướng dẫn học sinh hai cách viết cơ bản:
Mở bài trực tiếp: Giới thiệu thẳng tác giả, tác phẩm và vấn đề nghị luận. Cách viết này ngắn gọn, rõ ràng, phù hợp với học sinh đang hình thành kĩ năng.
Ví dụ, với đề bài: Phân tích nhân vật Vũ Nương trong Chuyện người con gái Nam Xương của Nguyễn Dữ:
“Trong Chuyện người con gái Nam Xương, Nguyễn Dữ đã xây dựng thành công hình tượng Vũ Nương – người phụ nữ đức hạnh, giàu lòng yêu thương nhưng phải chịu nhiều bất hạnh trong xã hội phong kiến. Qua nhân vật này, tác giả thể hiện niềm cảm thương sâu sắc đối với số phận người phụ nữ và lên án những thế lực chà đạp lên quyền sống, hạnh phúc của con người.”
Mở bài gián tiếp: Dẫn dắt từ một nhận định hoặc vấn đề có liên quan đến tác phẩm, sau đó giới thiệu tác giả và vấn đề nghị luận.
Ví dụ:
“Văn học chân chính không chỉ phản ánh hiện thực mà còn cất lên tiếng nói cảm thương trước những số phận bất hạnh. Trong Chuyện người con gái Nam Xương, Nguyễn Dữ đã khắc họa hình tượng Vũ Nương – người phụ nữ có phẩm chất tốt đẹp nhưng phải chịu bi kịch đau đớn, qua đó gửi gắm những giá trị nhân đạo sâu sắc.”
Dù lựa chọn cách viết nào, học sinh cũng cần bảo đảm sự chính xác, ngắn gọn, mạch lạc và phù hợp với yêu cầu đề bài. Một mở bài hay không nhất thiết phải cầu kì mà trước hết phải đúng trọng tâm và có định hướng rõ ràng.
2. Rèn luyện kĩ năng viết mở bài theo quy trình
Để giúp học sinh chủ động viết, giáo viên có thể hướng dẫn các em thực hiện bốn bước sau:
- Bước 1: Đọc kĩ đề bài, xác định đối tượng và yêu cầu nghị luận.
- Bước 2: Lựa chọn cách mở bài trực tiếp hoặc gián tiếp phù hợp với đề và khả năng diễn đạt.
- Bước 3: Viết mở bài, bảo đảm giới thiệu đúng tác giả, tác phẩm và vấn đề cần nghị luận.
- Bước 4: Đọc lại, chỉnh sửa, kiểm tra nội dung, tính mạch lạc, lỗi diễn đạt và chính tả.
Quy trình này giúp học sinh hình thành thói quen viết có mục đích, hạn chế lối diễn đạt lan man và từng bước nâng cao khả năng diễn đạt bằng ngôn ngữ của chính mình.
3. Ứng dụng năng lực số trong quá trình rèn luyện
Trong bối cảnh chuyển đổi số giáo dục, công nghệ có thể hỗ trợ hiệu quả việc dạy và học viết văn nếu được sử dụng đúng mục đích. Giáo viên có thể tổ chức một số hoạt động thiết thực sau:
Thứ nhất, tìm kiếm và đánh giá thông tin: Học sinh sử dụng các nguồn học liệu số đáng tin cậy để tìm hiểu tác giả, tác phẩm; biết chọn lọc, đối chiếu thông tin và tránh sao chép máy móc từ Internet.
Thứ hai, hợp tác và phản hồi trên môi trường số: Giáo viên cung cấp một số mẫu mở bài trên bài trình chiếu hoặc tài liệu trực tuyến. Học sinh thảo luận, nhận xét ưu điểm, hạn chế và đề xuất cách chỉnh sửa. Qua đó, các em phát triển khả năng hợp tác, tư duy phản biện và năng lực đánh giá văn bản.
Thứ ba, sử dụng trí tuệ nhân tạo có trách nhiệm: Học sinh có thể sử dụng AI để tham khảo gợi ý hoặc nhận diện lỗi diễn đạt. Tuy nhiên, các em cần kiểm chứng thông tin, đánh giá phản hồi và tự hoàn thiện bài viết, không phụ thuộc hoặc sao chép nguyên văn sản phẩm do AI tạo ra.
Thứ tư, xây dựng hồ sơ học tập số: Học sinh lưu lại bản viết ban đầu và bản đã chỉnh sửa, tự nhận xét những điểm tiến bộ và nội dung cần cải thiện. Đây là cách giúp các em theo dõi sự phát triển của bản thân và hình thành năng lực tự học.
Những hoạt động trên góp phần phát triển khả năng tìm kiếm, đánh giá thông tin, giao tiếp, hợp tác và sử dụng công nghệ có trách nhiệm. Việc triển khai cần phù hợp với điều kiện thực tế của nhà trường và mục tiêu của từng bài học.
4. Tổ chức thực hành và đánh giá sản phẩm
Với đề bài Phân tích nhân vật Vũ Nương trong Chuyện người con gái Nam Xương, giáo viên có thể yêu cầu mỗi học sinh viết một mở bài khoảng 3–5 câu. Sau đó, các em trao đổi bài viết, nhận xét và chỉnh sửa theo những tiêu chí cơ bản:
- Đúng yêu cầu đề bài.
- Giới thiệu chính xác tác giả, tác phẩm và vấn đề nghị luận.
- Dẫn dắt hợp lí, diễn đạt mạch lạc.
- Có ý thức chọn lọc thông tin và sử dụng công cụ số có trách nhiệm.
Giáo viên có thể sử dụng phiếu học tập hoặc công cụ trực tuyến để thu thập sản phẩm, tổng hợp phản hồi và hướng dẫn học sinh hoàn thiện bài viết. Qua mỗi lần thực hành, các em không chỉ được sửa lỗi mà còn hiểu rõ nguyên nhân và biết cách khắc phục.
5. Kết luận
Rèn kĩ năng viết mở bài là bước quan trọng giúp học sinh nâng cao chất lượng bài văn nghị luận văn học. Khi được hướng dẫn bằng quy trình rõ ràng, có cơ hội thực hành, trao đổi và tự chỉnh sửa, học sinh sẽ từng bước hình thành khả năng diễn đạt mạch lạc, tư duy độc lập và sự tự tin trong học tập.
Việc kết hợp rèn kĩ năng viết với phát triển năng lực số góp phần tạo ra môi trường học tập linh hoạt, khuyến khích sự chủ động và sáng tạo. Tuy nhiên, công nghệ chỉ thực sự phát huy giá trị khi hỗ trợ chứ không thay thế tư duy, cảm xúc và tiếng nói riêng của người học.
Mục tiêu cuối cùng của dạy học Ngữ văn không chỉ là giúp học sinh viết đúng, viết hay mà còn giúp các em biết suy nghĩ độc lập, sử dụng công nghệ có trách nhiệm và phát triển năng lực học tập suốt đời.
